Sur'da kentsel dönüşüm 2026: riskli alan, acele kamulaştırma, Suriçi

Sur'da dönüşüm nasıl ilerliyor

Sur, Diyarbakır'ın surlarla çevrili tarihî merkezini (Suriçi) kapsayan ilçe. bianet'in 25 Mart 2016 haberine göre Sur 2. derece kentsel sit alanı; haberde ilçede yaklaşık 120 bin kişinin yaşadığı, 124 anıtsal yapı ve 410 tescilli sivil mimarlık örneği bulunduğu yazıyor. İstiklal Gazetesi'nin 22 Şubat 2023 haberine göre Diyarbakır Surları 2015'te UNESCO Dünya Mirası listesine alındı.

Bu yüzden Sur'da dönüşüm diğer ilçelerden farklı işliyor. Suriçi'nin büyük bölümü 6306 sayılı Kanun'a göre riskli alan ve bu alandaki taşınmazların önemli kısmı acele kamulaştırma kararı kapsamında. Ayrıca tescilli yapılarda ve sit alanında her yapım işi koruma mevzuatına bağlı. Riskli yapı tespiti, itiraz, kira yardımı ve salt çoğunluk gibi genel kurallar Diyarbakır il rehberinde.

Dönüşümün geçmişi 2012 öncesine uzanıyor. bianet'in 25 Mart 2016 haberine göre 2010'da Alipaşa ve Lalebey mahallelerinde TOKİ, Bakanlık ve belediye iş birliğiyle yürütülen kentsel dönüşümde 850 yapıdan 330'u yıkıldı; süreç 2013 sonunda belediye tarafından durduruldu.

Riskli alan (2012) ve acele kamulaştırma (2016) kararları

Riskli alan: 4 Kasım 2012 tarihli ve 28457 sayılı Resmî Gazete'de 2012/3900 sayılı "Diyarbakır İli, Sur İlçesinde Bulunan Bazı Alanların Riskli Alan İlan Edilmesi Hakkında Karar" yayımlandı. bianet'in 25 Mart 2016 haberi bu tarihi 4 Aralık 2012 olarak veriyor; Resmî Gazete'deki tarih 4 Kasım 2012. Riskli alanın hektar olarak büyüklüğünü resmî metinde göremedik.

Acele kamulaştırma: 25 Mart 2016 tarihli ve 29664 sayılı Resmî Gazete'de 2016/8659 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı yayımlandı. Karar, Sur'da ilan edilen riskli alan sınırları içindeki bazı taşınmazların Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nca acele kamulaştırılmasını düzenliyor. bianet'in aynı günkü haberine göre kamulaştırma 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 27. maddesine dayanıyor ve Sur'da 16, Yenişehir'de 2 mahalleyi kapsıyor.

Kapsamın oranı kaynaklarda farklı: bianet'in 28 Mayıs 2024 haberinde ilçenin yüzde 82'sinin kamulaştırıldığı yazıyor; aynı haberde kararın yaklaşık 50 bin kişiyi etkilediği belirtiliyor. Taşınmazınızın karar ekindeki listede olup olmadığını öğrenmenin güvenilir yolu Diyarbakır Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü'ne yazılı sormak.

Suriçi'nde yeniden yapım: konutlar ve tescilli yapılar

Sur'da 2015–2016'da sokağa çıkma yasaklarının uygulandığı dönemde çok sayıda yapı zarar gördü; bianet'in 25 Mart 2016 haberi yasaklar sırasında sivil ölümler yaşandığını ve birçok yapının hasar gördüğünü aktarıyor. Kamulaştırmadan sonra Bakanlık ve TOKİ bölgede yeniden yapıma başladı.

Gazete Vatan'ın DHA'ya dayanan 11 Kasım 2022 haberine göre Bakanlık, Sur'da 506 konut inşa edildiğini ve 3.822 iş yeri ve konutta cephe yenilemesi yapıldığını açıkladı; Kurşunlu Camii, Ulu Camii, Surp Giragos Kilisesi ve Protestan Kilisesi restore edilen yapılar arasında sayıldı, surlar ile Hevsel Bahçeleri arasına bir Millet Bahçesi yapıldı.

Tescilli yapılarda iş sürüyor. DHA'nın 7 Ekim 2025 haberine göre (Habertürk) çatışmalarda zarar gören 311 tescilli yapının restorasyonu TOKİ tarafından başlatıldı, alan 2020'de ihale edildi ve o tarihe kadar 117 yapı tamamlanıp sahiplerine teslim edildi. Kalan yapıların teslim takvimini gösteren bir kaynak bulamadık.

Maliklere ne önerildi: Evrensel'in 1 Nisan 2017 haberine göre maliklere üç seçenek sunuldu: biçilen değer üzerinden borçlanarak TOKİ konutuna geçmek, yine borçlanarak Sur'daki yeni binalara yerleşmek ya da bedeli nakit alıp projeden ayrılmak. Bu koşulların 2026'da hâlâ geçerli olup olmadığını gösteren resmî bir duyuru bulamadık.

Tartışmalar ve dava süreci

Kararlar yargıya taşındı. bianet'in 23 Ekim 2017 haberine göre Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, Amed Sur Dayanışma Derneği'nin riskli alan ve acele kamulaştırma kararlarına ilişkin temyiz talebini kabul etti; iki dosyanın Danıştay 6. ve 14. Dairelerinden oluşan ortak heyette görüşülmesine karar verildi. Habere göre dernek avukatı yaklaşık 700 dava açıldığını söyledi. Bu davaların nihai sonucunu bulamadık.

Bedel tartışması: Evrensel'in 1 Nisan 2017 haberinde malikler, biçilen değerin gerçek değerin çok altında olduğunu söyledi; habere göre arsada metrekareye 650 TL, kat mülkiyeti olmayan evlerde 400 TL değer biçilmişti. bianet'in 28 Mayıs 2024 haberine göre DEM Parti Diyarbakır Milletvekili Ceylan Akça-Cupolo, kamulaştırmanın yol açtığı zararların araştırılması için Meclis araştırması önergesi verdi; önergede tamamlanan bazı konut ve iş yerlerinin Emlak Yönetim Hizmetleri ve Ticari A.Ş. tarafından açık artırmayla satıldığı ileri sürülüyor. Bu iddialar önergeye aittir; doğrulayan resmî bir veri bulamadık.

Mimari doku tartışması: Diken'in 22 Kasım 2017 haberine göre TMMOB Mimarlar Odası heyeti, 27 Ekim 2017'deki ziyaretinin ardından yeni yapılaşmanın geleneksel sokak dokusunu ve ölçeğini bozduğunu raporladı. Bakanlık ise 11 Kasım 2022'deki açıklamasında çalışmalarda 300'ün üzerinde mimar ve sanat tarihçisinin görev aldığını, Diyarbakır İl Müdürü Nurullah Bilgin de çalışmalar tamamlandığında Sur'un açık hava müzesine dönüşeceğini söyledi. Biz iki tarafın görüşünü kaynağıyla aktarıyoruz.

2023 depremi ve zemin

6 Şubat 2023 depremleri Sur'daki tarihî yapıları da etkiledi. İstiklal Gazetesi'nin 22 Şubat 2023 haberinde Diyarbakır Rölöve ve Anıtlar Müdürü Cemil Koç, kent merkezinde hasar tespiti yapılan 606 tescilli yapıdan 4'ünün ağır, 30'unun orta, 117'sinin az hasarlı, 455'inin hasarsız olduğunu söyledi; surların bazı burçlarında kopma ve çatlaklar, en çok Tekkapı'dan 33 numaralı Ulu Beden Burcu'na uzanan bölümde hasar tespit edildi. Bu sayılar merkezdeki tescilli yapılara ait; yalnız Sur ilçesine ait ayrı bir hasar sayısı vermiyor.

Posta'nın 5 Nisan 2023 haberine göre Kültür ve Turizm Bakanlığı izniyle surlarda moloz ayrıştırma ve belgeleme çalışması başladı; çalışmanın bilimsel sorumlusu Prof. Dr. İrfan Yıldız, Safa Parlı Camii minaresinin ağır hasarlı olduğunu, Melik Ahmet Paşa Camii'nde çatlaklar bulunduğunu ve 3–4 tescilli evde taş düşmesi ve hafif göçmeler görüldüğünü söyledi.

Sur'daki konut stoku için depremde yıkılan ya da ağır hasar alan bina sayısını gösteren resmî bir veri bulamadık. İlçe için resmî bir mikrobölgeleme ya da zemin haritası da bulamadık; parselin zemin durumunu ancak kendi zemin etüdü gösterir.

Başvuru ve malik için ne yapmalı

Sur Belediyesi İskender Paşa Mah. İnönü Cad. No:37, Sur adresinde; santral 0412 280 10 00. Belediyenin sitesinde imar durumu sorgulama ve e-belediye bağlantıları var; ayrı bir kentsel dönüşüm müdürlüğü göremedik. Riskli alan, kamulaştırma, riskli yapı itirazı ve Bakanlık kira yardımı için muhatap Bağlar'daki Diyarbakır Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü; adres ve telefon il rehberinde.

Önce taşınmazınızın durumunu öğrenin. Suriçi'nde bir müteahhitle kat karşılığı konuşmadan önce şu üç soruyu yazılı sorun: parsel 2012/3900 sayılı riskli alan sınırında mı, 2016/8659 sayılı kararla kamulaştırma listesinde mi, tescilli yapı ya da tescilli parsel mi? Kamulaştırma listesindeki ya da Bakanlık uygulamasındaki bir taşınmazda özel sözleşme yapmak boşa çıkabilir.

Tescilli yapıda ve sit alanında yıkım, onarım ve yeni yapı için koruma bölge kurulunun izni gerekiyor; kat karşılığı teklifi alırken müteahhidin bu izin sürecini ve süresini sözleşmeye yazmasını isteyin. Sur'da surların dışında kalan, riskli alan ve kamulaştırma kapsamında olmayan parsellerde ise süreç il rehberindeki genel 6306 yolu: lisanslı kuruluşa riskli yapı tespiti, salt çoğunluk, ilçe belediyesinden ruhsat.

Sur için ilçeye özgü bir kat karşılığı oranı yayımlayan güvenilir bir kaynak bulamadık. Kredi ve hibe yok: Haziran 2026 tarihli resmî kılavuza göre Dünya Bankası destekli 3 milyon TL'lik kredi İstanbul, İzmir, Tekirdağ, Kahramanmaraş, Kocaeli, Sakarya ve Manisa'yla sınırlı; Diyarbakır listede değil. Kanuni korumalar (satış sınırı, fesih hakkı, teminat) il rehberinde.